به گزارش ایبنا به نقل از ایرنا، آخرین آمار بانک مرکزی از پرداخت تسهیلات بانکی در سه ماهه نخست امسال نشان میدهد که در این مدت شبکه بانکی ۲ هزار و ۹۴۰ همت تسهیلات به متقاضیان پرداخت کرده است که سهم بخش خانوار از این رقم ۲۳.۸ درصد بوده است.
هرچند رقم پرداختی به خانوارها روند رو به رشدی نسبت به سال گذشته دارد، اما پیچیدگیهای دریافت تسهیلات از شبکه بانکی و فراگیر شدن روشهای جدید پرداخت اعتباری، خانوارها را به سمت دریافت وامهای اعتباری آنی سوق داده است که از تلفیق بانکداری و فناوریهای نوین بوجود آمده است.
یکی از مهمترین این مدلها یکی از مهمترین این مدلها، «الان بخر، بعداً پرداخت کن» یا همان BLNP است که در یک دهه اخیر در بسیاری از کشورهای جهان رشد چشمگیری داشته و در ایران نیز در سالهای اخیر در قالب خریدهای اعتباری سکوهای اینترنتی رواج یافته و در حال توسعه است.
برخلاف تصور رایج میان مردم، BNPL صرفاً یک روش فروش اقساطی نیست، بلکه مدلی از اعتباردهی هوشمند است که تلاش میکند فرآیند دریافت اعتبار را از مسیر سنتی بانکها خارج کرده و آن را به تجربهای سریع، دیجیتال و مبتنی بر اعتبارسنجی لحظهای تبدیل کند. در این مدل، مشتری بدون مراجعه به شعبه بانک، بدون ارائه ضامن و طی مراحل طولانی اخذ وام، میتواند در مدت کوتاهی اعتبار خرید دریافت کرده و مبلغ خرید را در اقساط مشخص بازپرداخت کند.
برداشتن تدریجی بار تسهیلات خرد از دوش شبکه بانکی
در مدل سنتی، بانکها به طور مستقیم مسئول پرداخت تسهیلات، اعتبارسنجی مشتری، عقد قرارداد و وصول اقساط هستند، اما در اکوسیستم جدید این نقش به فین تکها و شرکتهای اعتباری محول شدهاند. در این شیوه فین تکها فرآیند ثبت درخواست، اعتبارسنجی دیجیتال، احراز هویت، تخصیص اعتبار، اتصال به فروشگاهها و مدیریت کاربر را بر عهده میگیرند و در مقابل، بانکها یا مؤسسات مالی منابع مالی لازم را تامین میکنند و یا این کار را به شرکتهای اعتباری محور میکنند.
با این کار بانک دیگر یک وام دهنده مستقیم نیست بلکه به تأمینکننده زیرساخت مالی تبدیل میشود و فینتکها نقش واسطه هوشمند میان بانک، فروشنده و مشتری را ایفا میکنند.
علت رواج این کار هم ساده است؛ وامهای خرد خانوارها اغلب برای خریدهای خرد و رفع نیازهای ضروری افراد کاربرد دارند و با این شیوه، تسهیلات با سهولت بیشتری به دست آنان برسد بدون آنکه با کاغذبازیهای اداری و فرآیندهای معرفی ضامن و. روبهرو باشد.
چرا کابران ایرانی از BNPL استقبال کردند؟
در سالهای اخیر میزان استقبال از این شیوه در بین ایرانیان رواج یافته و افراد بیشتری به کاربران همیشگی BNPL تبدیل شدهاند. آمارهای سال ۱۴۰۳ نشان میدهد که در این بازار حجم اعتبار مصرفشده ۷۵ هزار میلیارد تومان و مجموع تراکنشها ۴۰ میلیون مورد در سال بوده است؛ ۵۰ هزار میلیارد تومان (معادل ۶۷ درصد) از سهم این بازار اعتباراتی بوده که به مصرفکنندگان نهایی و مشتریان داده شده (B ۲ C بوده) و ۳۳ درصد از آن که معادل ۲۵ همت است به مشتریان سازمانی (B ۲ B ۲ C) ارائه شده است.
برای بررسی علل رشد این مدل تسهیلات دهی در ایران باید چند عامل را در نظر داشت؛ عامل نخست، کاهش قدرت خرید خانوارهاست؛ در سالهای اخیر رشد تورم باعث شده بسیاری از خانوارها برای خرید کالاهای مصرفی، لوازم خانگی، تجهیزات دیجیتال و حتی خدمات درمانی و آموزشی به اعتبار خرد نیاز داشته باشند.
عامل دوم، دشواری دریافت وامهای بانکی است. فرآیندهای طولانی، نیاز به ضامن، وثایق متعدد و محدودیت منابع بانکی موجب شده بخش قابل توجهی از متقاضیان به دنبال راهکارهای سادهتر باشند.
عامل سوم را باید در توسعه اقتصاد دیجیتال و افزایش خریدهای اینترنتی جستوجو کرد، زیرا بسیاری از کاربران انتظار دارند همانگونه که خرید اینترنتی را در چند دقیقه انجام میدهند، دریافت اعتبار نیز به همان سرعت امکانپذیر باشد.
بازیگران اصلی اکوسیستم BNPL در ایران
با وجود آنکه در برخی از کشورها بانکها خود به طور مستقیم در بازار BNPL ورود کرده و اعتبارات خرد را به این بخش منتقل کردهاند، اما نگاهی به بازیگران اصلی این اکوسیستم در ایران نشان میدهد که نقش اصلی بر عهده شرکتهای فناوری مالی است به طوری که سکوهایی، چون دیجیپی، اسنپپی، تربپی، ازکیوام، کیپا و تارا بخش عمده بازار اعتبار خرید را در اختیار دارند که با اتصال به فروشگاههای اینترنتی و فیزیکی، امکان خرید اعتباری را برای میلیونها کاربر فراهم کردهاند.
این شرکتها با انجام اموری، چون اعتبارسنجی دیجیتال، تعیین سقف اعتبار، مدیریت بازپرداخت اقساط و همکاری با بانکها یا سرمایهگذاران برای تأمین منابع مالی، کار را برای کاربر نهایی آسان کردهاند به طوری که کاربر اصلا متوجه نمیشود که اعتبار دریافتی آنها از منابع یک بانک تامین شده است و یک اپلیکشین فین تک نقش واسطه را ایفا کرده است.
آیا بانکها از اکوسیستم پرداخت خرد کنار گذاشته میشوند؟
اگرچه ممکن است کاربران از نقش بانکها در تامین مالی وامهای پرداختی بی اطلاع باشند، اما نقش آنها در اکوسیستم BNPL بسیار مهم است. زیرا همزمان سه وظیفه را بر عهده دارند؛ یعنی هم منابع مالی مورد نیاز برای سکوهای اینترنتی اعتبار خرید را فراهم میکنند و هم زیرساختهای بانکی شامل حساب، پرداخت، تسویه و مدیریت وجوه را بر عهده دارند و در نهایت توسعه محصولات اختصاصی در اکوسیستم BNPL نیز مبتنی بر برنامه بانکها خواهد بود.
ناگفته نماند که در کنار توسعه این ابزار توسط فین تکها و لندتک ها، بانکها نیز تلاش کردهاند با ایجاد شرکتهای اعتباری به این بازار ورود کنند؛ سرویس هایی، چون گرینپی، کالا پی، دیما، بلو از جمله این ابزارها هستند که خدمات خرید اعتباری را به مشتریان عرضه میکنند هرچند از نظر ساختار بازپرداخت، تفاوتهایی با مدل کلاسیک BNPL دارند.
لزوم نظارت و برنامه ریزی برای توسعه BNPL در ایران
با وجود رشد سریع این بازار و اقبال کاربران از این شیوه پرداخت اعتباری، توسعه BNPL نیازمند نظارت دقیق و برنامه ریزی منسجم برای آینده است تا این اکوسیستم بتواند به طور سالم به حیات خود ادامه دهد، زیرا این تحول، نشاندهنده تغییرات مهمی در الگوهای تأمین مالی مصرفکنندگان و شیوههای پرداخت است، اما مشکل اینجاست که حقوق بانکی موجود بر پایه عقود و قراردادهای سنتی است و در این زمینه نیازمند به روزرسانی متون حقوقی بانکی هستیم.
از مهمترین چالشهای این خدمات میتواند درج شروط ناعادلانه در قرارداد، عدم شفافیت میزان کارمزد برای متقاضی، ریسکهای حقوقی مربوط به نوع تضامین، انباشت بدهی نزد چند شرکت BNPL، نحوه اعتبارسنجی و نقض حریم خصوصی مصرفکنندگان باشد و به همین دلیل از آنجا که بانک مرکزی مسئول نظارت مالی و اعتباری است، میبایست حضور و نظارت جدی تری در این زمینه داشته باشد.
از دیگر چالشهای دیگر این صنعت میتوان به کیفیت دادههای اعتبارسنجی مشتریان اشاره کرد، زیرا هرچه اطلاعات دقیقتر و جامعتر باشد، احتمال نکول کاهش مییابد. در مقابل، ضعف در دسترسی به دادههای مالی و اعتباری میتواند ریسک این صنعت را افزایش دهد.
در این میان نمیتوان اثر تورم را بر عملکرد شرکتهای مبتنی بر BNPL نادیده انگاشت، زیرا در اقتصادی که ارزش پول به سرعت کاهش مییابد، مدیریت منابع مالی و تعیین نرخ کارمزد به مراتب دشوارتر میشود.
آینده بازار چگونه شکل میگیرد؟
کارشناسان حوزه بانکداری و تامین مالی معتقدند آینده BNPL در ایران به میزان همکاری میان بانکها، شرکتهای فناوری مالی و نهادهای ناظر بستگی دارد و در صورتی که بانک مرکزی بتواند چارچوب مشخصی برای فعالیت این صنعت تدوین کند و زیرساختهای اعتبارسنجی دیجیتال بیش از پیش توسعه یابد، سهم اعتبارهای خرد دیجیتال در نظام مالی کشور افزایش خواهد یافت، زیرا در این صورت بانکها به جای تمرکز صرف بر اعطای وامهای سنتی، به سمت بانکداری پلتفرمی و همکاری گستردهتر با فینتکها حرکت خواهند کرد؛ مدلی که در بسیاری از اقتصادهای پیشرفته به استاندارد جدید صنعت بانکداری تبدیل شده است.
در پایان باید یادآور شد که توسعه BNPL نشان میمی دهد که این شیوه دیگر یک ابزار فروش اقساطی نیست، بلکه بخشی از تحول دیجیتال نظام مالی محسوب میشود و موفقیت آن در ایران به جای رقابت میان بانکها و فینتکها، به شکلگیری یک اکوسیستم مشترک میان این دو بازیگر بستگی دارد تا کاربران با دسترسی سریع و آسان به اعتبار، از مزایای این همکاری بهرهمند شوند.
